Epictetus

‘Je zult mijn been breken’, zegt de slaaf Epictetus tegen zijn meester Epaphroditus, die met al zijn kracht aan hem trekt om hem weer aan het werk te krijgen. Epictetus lacht er vriendelijk bij, hoewel hij even daarvoor uitgeput van het zwoegen in elkaar is gezakt. Maar zijn meester blijft aan het been trekken, tot dat even later met een droge krak meegeeft. ‘Had ik je niet gezegd dat het zou breken’, merkt de slaaf nog altijd even kalm op. Epaphroditus is zo onder de indruk van Epictetus’ onverstoorbaarheid dat hij hem in vrijheid stelt. Wel zal de vroegere slaaf altijd kreupel blijven.

Het gedrag van Epictetus geldt in de eerste eeuwen van onze jaartelling als voorbeeldig. In die tijd is de Stoa de toonaangevende levensbeschouwing in de Romeinse wereld. En de Stoa stellen apatheia, onverstoorbaarheid, als ideaal. Daarbij heeft Epictetus (geboren in het jaar 50,sterfjaar onbekend) niet alleen zelf bewezen dat hij zich weet te beheersen, hij leert ook anderen hoe ze dat moeten doen. ‘Niet de dingen zelf maken de mensen van streek, maar hun denkbeelden erover.’ Die uitspraak uit zijn Zakboekje vat goed de leer samen die hij, eenmaal vrij man, in zijn eigen filosofenschool onderwijst.

Epictetus zelf weet hoe wisselvallig het lot kan zijn. Eerst mag de voormalige slaaf de zonen van de voorname burgers opleiden. Een van hen, Flavius Arrianus, werkt zijn colleges uit – Epictetus zelf heeft niets op schrift gesteld – als de Diatriben. Hij maakt daar ook het uittreksel van dat Epictetus’ naam zal vereeuwigen: het Encheiridion, dat oorspronkelijk ‘in de hand passend’ of ‘bij de hand’ betekent en later wordt vertaald als Zakboekje, zoals het nu nog steeds bekendstaat (zie boeken). Maar omstreeks 92 n.Chr. verbant keizer Titus Flavius Domitianus alle wijsgeren uit Rome. Epictetus gaat niet terug naar Phrygië, in het huidige Zuid-Turkije, waar hij als zoon van een slavin ter wereld is gekomen. In plaats daarvan vestigt hij zich in de Griekse plaats Nicopolis, waarschijnlijk omdat die op de weg van Rome naar Athene ligt en hij zo Romeinse studenten kan blijven trekken.
Omdat de omstandigheden steeds veranderen, leert Epictetus dat je er verstandig aan doet je gemoedstoestand daar niet van te laten afhangen. Dat zou je je vrijheid ontnemen, terwijl die voor hem het hoogste goed is. Het woord Vrijheid komt ruim 120 keer voor in zijn niet al te dikke oeuvre. Maar vrijheid heeft voor hem wel een andere betekenis dan wat wij vaak hanteren.

Het gaat de stoïcijn er niet om alles te kunnen wat je wilt, maar juist om alleen dat te willen wat je kunt. Als jij wilt wat niet binnen je bereik ligt, teken je daarmee voor je eigen ongeluk. Wat je moet leren, is onderscheid maken tussen waar je wel en waar je geen invloed op hebt. Zo is het ‘naïef te denken dat je vrouw, kinderen en vrienden eeuwig blijven leven, want dan wens je iets wat buiten je bereik valt en overschrijd je je eigen grenzen. […] Daarom moet ieder die vrij wil zijn niets wensen of vrezen wat van anderen afhangt. Zo niet, dan ben je onherroepelijk hun slaaf.’
Vrij zijn, zegt de vrijgemaakte slaaf, is geen slaaf zijn. Geen slaaf van anderen, geen slaaf van je eigen begeerten. Wantrouw de emoties, zegt de stoïcijn dan ook. Want vrij zijn begint ermee je niet te laten leiden door lust, onlust, begeerte en vrees.

Als individu kun je dit voorkomen door het juiste gebruik te maken van de rede (orthos logos). Die geeft ookSlide1 inzicht in de Logos, de universele rede die volgens harmonieuze wetten alle dingen bestuurt en alle wezens leidt. Zo krijg je zicht op jouw plaats in het grotere geheel; probeer net als alle mensen te leven in overeenstemming met de wereldorde.‘Vergeet niet dat je een toneelspeler bent in een stuk waarvan de schrijver de plot heeft bedacht. Hij bepaalt de lange of korte duur van je optreden en als hij wil dat je een arme sloeber speelt, heb jij maar te zorgen dat je zo’n figuur met verve uitbeeldt.’

Alle citaten zijn afkomstig uit het Zakboekje.

 

 

 

 

 

 

 

 

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *